ارکان اصلی صحت وصیت‌نامه: شروط قانونی برای اجرای اراده متوفی

وصیت، یک عمل حقوقی بسیار مهم است که به فرد (موصی) اجازه می‌دهد تا پس از فوت خود، تکلیف اموال و دارایی‌هایش (وصیت مالی یا عهدی) را تعیین کند. برای اینکه وصیت‌نامه از نظر قانون معتبر و قابل اجرا باشد، باید دارای ارکان و شروط اساسی باشد که در قانون مدنی ایران به تفصیل آمده است.

اگر وصیت‌نامه فاقد هر یک از این ارکان اصلی باشد، ممکن است باطل شده یا اجرای آن با مشکل مواجه شود. این ارکان را می‌توان به سه بخش اصلی تقسیم کرد:

۱. ارکان مربوط به “موصی” (وصیت‌کننده)

موصی فردی است که اقدام به وصیت می‌کند و برای انجام این عمل حقوقی، باید دارای اهلیت و شرایط خاصی باشد:

• اهلیت قانونی: موصی باید در زمان تنظیم وصیت، بالغ، عاقل و رشید باشد.

  • بلوغ و عقل: وصیت فرد مجنون (دیوانه) یا صغیر (نابالغ) باطل است.

  • رشد: فرد باید توانایی اداره امور مالی خود را داشته باشد (سفیه نباشد).

• مالکیت نسبت به موصی‌به: موصی باید مالک مالی باشد که نسبت به آن وصیت می‌کند (مال متعلق به دیگری نباید باشد).

• اختیار و اراده آزاد: وصیت باید با قصد جدی و رضایت کامل موصی و به دور از هرگونه اجبار یا اکراه صورت گرفته باشد.

• عدم اهلیت در حالت مریضی: وصیت فردی که در حال احتضار یا مریضی است و به قصد فرار از دِین یا تضییع حقوق ورثه باشد، در خصوص ورثه نافذ نیست.

۲. ارکان مربوط به “موصی‌له” (وصیت‌پذیر)

موصی‌له فرد یا نهادی است که وصیت مالی (تملیکی) به نفع او صورت می‌گیرد.

• موجودیت موصی‌له: موصی‌له باید در زمان فوت موصی موجود باشد (یا حداقل حمل در شکم مادر باشد و زنده متولد شود).

• اهلیت تملک: موصی‌له باید اهلیت قانونی برای تملک مالی که به او وصیت شده است را داشته باشد.

• قبول وصیت: وصیت تملیکی پس از فوت موصی، منوط به قبول موصی‌له است. اگرچه قبول قبل از فوت موصی بی‌تأثیر است، اما پس از فوت، اگر موصی‌له وصیت را قبول نکند، ملک به ورثه برمی‌گردد.

💡 نکته مهم: وصیت به نفع افراد یا نهادهایی که معین و مشخص نیستند (مانند وصیت برای امور خیریه عام)، نیازی به قبول ندارد. همچنین وصیت برای خود ورثه نیازمند قبول نیست، مگر اینکه آن وصیت به بیش از یک سوم اموال موصی باشد.

۳. ارکان مربوط به “موصی‌به” (مال وصیت‌شده)

موصی‌به همان مال، منفعت یا انجام کاری است که موضوع وصیت قرار می‌گیرد.

• مشروعیت موصی‌به: مال یا کاری که وصیت بر آن شده است، باید مشروع و قانونی باشد. وصیت بر اموال نامشروع یا انجام کار حرام، باطل است.

• مالیت داشتن: مال مورد وصیت باید ارزش اقتصادی داشته و قابل تملک باشد.

• معین و مشخص بودن: مال مورد وصیت باید معلوم و مشخص باشد تا ابهامی در اجرای آن ایجاد نشود.

• قابل انتقال بودن: مال مورد وصیت باید قابل انتقال به موصی‌له باشد.

مهم‌ترین محدودیت قانونی در وصیت تملیکی، مسئله ثلث اموال است:

1. وصیت تا یک سوم (ثلث) کل دارایی موصی بدون نیاز به اجازه ورثه نافذ و لازم‌الاجرا است.

2. وصیت بیشتر از ثلث اموال، تنها در صورتی نافذ است که ورثه پس از فوت موصی، آن را تنفیذ (اجازه) کنند. در غیر این صورت، مازاد بر ثلث، باطل خواهد بود.

علاوه بر ارکان ماهوی فوق، وصیت‌نامه از لحاظ شکلی نیز باید یکی از قالب‌های قانونی را داشته باشد تا در مراجع رسمی قابل استناد باشد:

• وصیت‌نامه رسمی: تنظیم شده در دفتر اسناد رسمی. این نوع کامل‌ترین و معتبرترین نوع وصیت است.

• وصیت‌نامه سری: نگارش شده توسط موصی و امانت گذاشته شده نزد دادگاه یا دفتر اسناد رسمی با امضای موصی.

• وصیت‌نامه خودنوشت: دست‌نویس کامل خود موصی که دارای تاریخ و امضا باشد. این نوع اعتبار کمتری نسبت به وصیت رسمی دارد و ممکن است در دادگاه مورد تردید قرار گیرد.